Les lliteratures pequeñes na lliteratura comparada: l’autotraducción y los usos menores nes llingües mayores
PDF

Pallabres clave

bilingualism
comparative literature
translation
world literature
Xuan Bello bilingüismo
literatura comparada
literatura mundial
traducción
Xuan Bello billingüismu
lliteratura comparada
lliteratura mundial
traducción
Xuan Bello

Como citar

Fernández Menéndez, R. (2026). Les lliteratures pequeñes na lliteratura comparada: l’autotraducción y los usos menores nes llingües mayores. Lletres Asturianes, (135), 23–41. Retrieved from https://reunido.uniovi.es/index.php/Lletres/article/view/24921

Resume

Nesti artículu esploro lo que’l casu asturianu aporta al analís de les lliteratures pequeñes desarrolláu pola lliteratura comparada nes últimes décades. Recupero les principales contribuciones teóriques al rodiu del conceptu en rellación cola minorización llingüística y ofrezo una llectura nueva d’Historia universal de Paniceiros (2002), de Xuan Bello, el testu de mayor alcance ente los traducíos del asturianu al español. En primer llugar, defendo que’l conxuntu recupera dende la creación lliteraria delles característiques señalaes como propies de les lliteratures pequeñes dende que Franz Kafka les definiera nel so diariu —la existencia de ciertos temes comunes a toes, el so calter desterritorializáu o la falta d’una tradición asentada—. En segundu llugar, recurro a l’autotraducción dende una llingua minorizada (l’asturianu) a una llingua mayor (l’español) pa esplorar si, como planteguen Gilles Deleuze y Félix Guattari, una «lliteratura menor» pue ser la qu’una minoría fai nuna llingua dominante, lo que supón examinar los rastros de minorización na versión castellana d’Hestoria universal de Paniceiros. En definitiva, pretendo sorrayar la rellación íntima ente traducción y creación, lliteratura comparada y lliteratura auto/traducida, col oxetivu d’acabar con una comprensión de la historia de la lliteratura asturiana zarrada en sí mesma o dependiente de les grandes lliteratures que la arrodien, y introducir la lliteratura nesta llingua nel discutiniu comparatista del sieglu XXI.

PDF

Referencies bibliográfiques

Aguirre-Oteiza, D. (2019). ¿A partir de los Estudios Ibéricos?: Poesía y traducción entre lenguas, dialectos y argots. MLN 134(2), pp. 286–303. https://doi.org/10.1353/mln.2019.0018.

Álvarez, L. (2025). Cos sinais da auga (antoloxía bilingüe). [Traducción de Xavier Rodríguez Baixeras]. Pontevedra: Kalandraka.

Andrade, E. de (1985). Memoria d’outru ríu. [Traducción d’Antón García]. Tuña: Llibros de Frou.

Andrade, E. de (1988). Contra la escuridá. [Traducción d’Antón García]. Uviéu: Alvízoras.

Apter, E. (2013). Against World Literature. On the Politics of Untranslatability. London; New York: Verso.

Bachner, A. (2022). At the Margins of the Minor: Rethinking Scalarity, Relationality, and Translation. En Moberg, B. R. & Damrosch, D. (Eds.). Ultraminor World Literatures, pp. 7–25. Leiden; Boston: Brill.

Barrero, M. (2018). La literatura que salvó una lengua. Zenda. Autores, Libros y Compañía. https:// www.zendalibros.com/la-literatura-que-salvo-una-lengua/.

Bello, X. (2002). Historia universal de Paniceiros. Madrid: Debate.

Bello, X. (2004). Hestoria universal de Paniceiros. Uviéu: Ámbitu.

Bello, X. (2009a). Colección d’identidaes. Uviéu: Ámbitu.

Bello, X. (Ed.) (2009b). Una mirada diversa/Uma olhada diversa: uma antologia da poesia portuguesa. Uviéu: Trea.

Bello, X. (2011). «Soy de Paniceiros: soy del mundo» [entrevista]. Biblioasturias. Revista de las Bibliotecas Públicas del Principado de Asturias 19, pp. 22–26. Bello, X. (5 de mayu del 2017). Entrevista a Xuan Bello / por Tito Montero [entrevista televisiva]. Pieces. De la Piedra Producciones; Radiotelevisión del Principáu d’Asturies. https://www.rtpa.es/ video:Pieces_551493938791.html.

Bello, X. (2018). Hestoria universal de Paniceiros. Uviéu: Saltadera.

Bertrand, J.-P. & Gauvin, L. (Eds.) (2003). Littératures mineures en langue majeure. Montréal; Bruxelles; Bern; Berlin; Frankfurt M.; New York; Oxford; Wien: Presses de l’Université de Montréal; Peter Lang. https://doi.org/10.4000/books.pum.15694.

Bourdieu, P. (1992). Les Règles de l’art: genèse et structure du champ littéraire. Paris: Seuil.

Casanova, P. (2008 [1999]). La République mondiale des lettres. Paris: Points.

Cassin, B. (Dir.) (2004). Vocabulaire européen des philosophies. Dictionnaire des intraduisibles. Paris: Éditions du Seuil; Dictionnaires Le Robert. Castilla, A. (16 de marzu del 2002). Bello reivindica la lengua asturiana en Historia universal de Paniceiros. El País. https://elpais.com/diario/2002/03/16/cultura/1016233205_850215.html.

Cronin, M. (2003). Translation and Globalization. London: Routledge.

Damrosch, D. (2003). What is World Literature? Princeton; Oxford: Princeton University Press. https:// doi.org/10.1515/9780691188645.

Dasca, M. (2024). Xuan Bello, Translator and Author: His Role in the Development of the Asturian Literature of ‘Surdimientu’. Quaderns. Revista de Traducció 31, pp. 39–55. https://doi.org/10.5565/ rev/quaderns.139.

Deleuze, G. & Guattari, F. (1975). Kafka. Pour une littérature mineure. Paris: Les Éditions de Minuit.

D’haen, T., Goerlandt, I. & Sell, R. D. (2015). Introduction. En D’haen, T., Goerlandt, I. & Sell, R. D. (Eds.). Major versus Minor? Languages and Literatures in a Globalized World, pp. 1–11. Amsterdam; Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. https://doi.org/10.1075/fillm.1.

Domínguez, C. (2020). Estudios literarios comparados y minorización: por una literatura comparada pequeña. N’Abuín-González, A., Cabo-Aseguinolaza, F. & Casas, A. (Coords.). Textualidades (inter) literarias. Lugares de lectura y nuevas perspectivas teórico-críticas, pp. 173–213. Madrid; Frankfurt am Main: Iberoamericana; Vervuert. https://doi.org/10.31819/9783968690612-006.

Domínguez, C., Abuín-González, A. & Sapega, E. (Eds.) (2016). A Comparative History of Literatures in the Iberian Peninsula: Volume II. Amsterdam; Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. https://doi.org/10.1075/chlel.xxix.

Domínguez, C., Di Rosario, G. & Ciastellardi, M. (2018). On Writing a Comparative Literary History: Delocalizing Minor Literatures in European Languages in the Age of ‘Big Data’. Arcadia 53(2), pp. 278–307. https://doi.org/10.1515/arcadia-2018-0028. Echevarría, I. (13 d’abril del 2002). «Asturias, patria querida». Babelia. https://elpais.com/diario/2002/04/13/babelia/1018655415_850215.html.

Eckermann, J. P. (1959). Gespräche mit Goethe in den letzten Jahren seines Lebens. Wiesbaden: Brockhaus.

Fernández-Menéndez, R. (2024). Escribir «dientro de la propia llingua y fuera d’ella». Una encuesta sobre autotraducción y poesía n’asturianu. Lletres Asturianes 130, pp. 159–177. https://doi. org/10.17811/llaa.130.2024.159-177.

Flores-Silva, B. (2017). La reivindicación cultural e identitaria a través de la autotraducción: el caso de la poesía autotraducida de Xuan Bello del asturiano al español. Revista de Filoloxía Asturiana 17, pp. 171–194. https://doi.org/10.17811/rfa.17.2017.171-194.

Fowler, A. (1979). Genre and the Literary Canon. New Literary History 11(1), pp. 97–119. https://doi. org/10.2307/468873.

Gago, X. (1987). La traducción n’Asturies: problemes y perspectives. En DD.AA. Literatura asturiana y futuru. Actes de la I Xunta d’Escritores Asturianos, pp. 53–77. Uviéu: Serviciu de Publicaciones del Principáu d’Asturies.

García, A. (2017). Xuan Bello, cartógrafu. Campo de los Patos 7, pp. 7–9.

García-Díaz, M. (2021). Ye capital tolo que fluye/Es capital todo lo que fluye. [Traducción de Xaime Martínez]. Barcelona: Ultramarinos.

Glesener, J. E., Juvan, M. & Kalnačs, B. (2025). Towards a definition of small literatures. Recherche littéraire / Literary Research 41, pp. 187–201. https://hdl.handle.net/10993/68522.

González-Delgado, R. (2004). Les traducciones d’Horacio al asturianu. Lletres Asturianes 85, pp. 57–84. https://lletresasturianes.alladixital.org/pdf/Artículu%204-Ramiro%20González%20Delgado-Les%20traducciones%20d´Horacio%20al%20asturianu.pdf.

Guerrero, G. (2013). The French Connection: Pascale Casanova, la literatura latinoamericana y La República Mundial de las Letras. Revista de Crítica Literaria Latinoamericana 78, pp. 109–121.

Kafka, F. (1967). Tagebücher, 1910–1923. Frankfurt am Main: Fischer. [Ed. Max Brod].

Kafka, F. (1984). Œuvres complètes. Tome 3 Journaux Lettres à sa famille et à ses amis. [Traducción de Marthe Robert, Claude David & Jean-Pierre Danès]. Paris: Gallimard.

Kavafis, K. (1989). Venticinco poemes. [Traducción de Xosé Gago]. Uviéu: Alvízoras.

López-Vega, M. (2019). La Hestoria universal de Paniceiros de Xuan Bello: centralidad simbólica de la periferia y tercer espacio. Bulletin of Contemporary Hispanic Studies 1(1), pp. 1–13. https://doi. org/10.3828/bchs.2019.1.

Martino-Ruz, X. (2003). Un cuartu de sieglu de traducción al asturianu. En DD.AA. Actes del I Conceyu Internacional de Lliteratura Asturiana (CILLA). Uviéu 5, 6, 7 y 8 de payares 2001, pp. 153–161. Uviéu: Academia de la Llingua Asturiana.

Moberg, B. R. & Damrosch, D. (2022). Introduction: Defining the Ultraminor. En Moberg, B. R. & Damrosch, D. (Eds.), Ultraminor World Literatures, pp. 1–6. Leiden; Boston: Brill. https://doi. org/10.1163/9789004522206_002.

Mori d’Arriba, M. (2011). La traducción nel sistema lliterariu asturianu (I). Les Fábules d’Antón de Marirreguera. Lletres Asturianes 105, pp. 111–120. https://lletresasturianes.alladixital.org/pdf/ art8_105.pdf.

Mori d’Arriba, M. (2013). La traducción nel sistema lliterariu asturianu (II): la poesía del sieglu XVIII. Lletres Asturianes 108, pp. 107–127. https://lletresasturianes.alladixital.org/pdf/Artículu%20 7-Marta%20Mori%20d´Arriba-La%20traducción%20nel%20sistema%20lliterariu%20asturianu%20II.%20La%20poesía%20del%20sieglu%20XVIII.pdf.

Olay, R. (2017). El nome de la tierra. Una llectura de la poesía de Xuan Bello. Campo de los Patos 7, pp. 123–132.

Opacki, I. (2014). Royal Genres. En Duff, D. (Ed.). Modern Genre Theory, pp. 118–126. London; New York: Routledge.

Paré, F. (1992). Les littératures de l’exiguïté. Hearst: Les Éditions du Nordir.

Pérez-Isasi, S. (2017). Los estudios ibéricos como estudios literarios: algunas consideraciones teóricas y metodológicas. En Rina-Simón, C. (Coord.). Procesos de nacionalización e identidades en la Península Ibérica, pp. 347–361. Badajoz: Universidad de Extremadura. https://hdl.handle. net/10451/34971.

Pichel, L. (2025). Cativa en su lughar/Casa pechada. Segovia: La uÑa RoTa.

Piñán, B. (2024). Argayu/Derrumbe. Madrid: Bartleby.

Ramos-Corrada, M. (Coord.) (2002). Historia de la lliteratura asturiana. Uviéu: Academia de la Llingua Asturiana.

Ríordáin, N. (2010). Interview with Ní Ríordáin / por Cronin, M, C. Études irlandaises 35(2), pp. 25–33. https://doi.org/10.4000/etudesirlandaises.1939.

Safo (1985). Poemes y fragmentos. [Traducción de Xosé Gago]. Uviéu: Academia de la Llingua Asturiana.

Santori, X. (2006). Milenta voces (Visiones del Surdimientu). Uviéu: Trabe.

Santori, X. (2013). El Surdimientu y la lliteratura n’asturianu: normalización y estandarización. Uviéu: Trabe. Sanz-Villanueva, S. (20 de marzu del 2002). Historia universal de Paniceiros, de Xuan Bello. El Cultural. https://www.elespanol.com/el-cultural/letras/20020320/historia-universal-paniceiros/20748698_0. html.

Sapiro, G. (2024). Qu’est-ce qu’un auteur mondial ? Le champ littéraire transnational. Paris: EHESS; Gallimard; Seuil.

Valdés-Rodríguez, C. (2016). Un enfoque polisistémicu a la traducción n’asturianu: normes y estratexes. Lletres Asturianes 114, pp. 101–118. https://lletresasturianes.alladixital.org/pdf/1460021371Artículu%205-Cristina%20Valdés%20Rodríguez-Un%20enfoque%20polisistemáticu%20a%20la%20traducción%20n´asturianu.%20Normes%20y%20estratexes.pdf.

Van Tieghem, P. (1931). La littérature comparée. Paris: Armand Colin.

Venuti, L. (1995). The Translator’s Invisibility. A History of Translation. London; New York: Routledge.

Creative Commons License

Esta obra ta baxo una llicencia internacional Creative Commons Reconocencia-NonComercial-EnsinDerivaes 4.0.

Derechos d'autor (c) 2026 Raquel Fernández Menéndez

Baxaes

Los datos de baxaes inda nun tán disponibles.