Resumen
La reconstrucción del contenido y alcance de la Lex (P)Laetoria presenta dificultades significativas, ya que el texto original no se ha conservado. Nuestro conocimiento de esta disposición deriva de referencias indirectas, conservadas en fuentes jurídicas y literarias, que permiten percibir tanto su finalidad protectora como su proyección en la tradición jurídica romana. A partir de dichos testimonios es posible delinear los rasgos esenciales de una norma que representa uno de los primeros intentos del Derecho romano de ofrecer tutela a los menores de veinticinco años frente a los abusos derivados de su inexperiencia en sus asuntos jurídicos. El presente trabajo examina dichas fuentes con el objetivo de reconstruir, en la medida de lo posible, el contexto, el contenido, el alcance y la evolución de esta disposición en la tradición jurídica romana.
Citas
ALBANESE, B., Per la storia del creditum, Annali del Seminario Giuridico della Univeristà dei Palermo, Palermo, Tipografia S. Montaina, 1971.
ALBANESE, B., Le persone nel diritto privato romano, Palermo, Tiprografia Montaina, 1979.
ANKUM, H., “Le minor captus et le minor circumscriptus en droit romain classique”. En Etudes offertes à Pierre Jaubert. Liber amicorum, Bordeaux. Presses Universitaires de Bordeaux, 1992, pp. 35-50.
ARCHI, G.G., s.v Curatela en Enciclopedia del Diritto, vol. XI, Milano: Giuffrè, 1962, pp. 489-503.
BRASSLOF, S., “Aetas legitima”, ZSS, 22 (1901), pp. 167-198.
BRAVO DÍAZ, J.R., Comedia latina. Obras completas de Plauto y Terencio, Madrid: Cátedra, 2012.
CABALLOS RUFINO, A. y COLUBÍ FALCÓ, J.M., “Referentes genéticos de los estatutos municipales hispanorromanos: la lex munícipes Tarentini y la Tabula Heracleensis”, en Poder central y autonomía municipal: la proyección pública de las élites romanas en Occidente, Ed. J.F. Rodríguez Neila y E. Melchor Gil, Córdoba, Universidad de Córdoba, 2006, pp. 17-54.
CANDY, P., Oxford Classical Dictionary, Oxford, University Press., 2018 s.v. Lex (P)laetoria, https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.8263
COSTA, E., “Dalla data della lex Plaetoria de circumscriptione adulescentium”, BIDR, 2 (1889), pp. 72-89.
COSTA, E., Il diritto privato romano nelle comedie di Plauto, Torino: Fratelli Bocca Editori, 1890.
CRAWFORD, M. H. et al., Roman Statutes, I, London, Institute of Classical Studies, 1996.
CROOK, J. A., Law and life of Rome, New York: Cornell University Press, 1967.
DE LOS MOZOS TOUYA, J.J., “Acerca del fin y régimen del senadoconsulto Macedoniano”, Anuario de Historia del Derecho Español, 53 (1983), pp. 78-107.
DI SALVO, S., Lex Laetoria. Minore età e crisi sociale tra il III e il II a.C, Camerino, Jovene, 1979.
DIRKSEN, H. E., Manuale latinitatis fontium iuris civilis Romanorum. Thesauri latinitatis epitome, in usum tironum. Berolini: Impensis Dunckeri et Hoblotii, 1837.
D´ORS, A., Derecho privado romano, 2ª ed., Pamplona, EUNSA, 1987
D´ORS, A., Derecho privado romano, Pamplona, EUNSA, 1968.
DUPLÁ MARTIN, M.T., y BAJARDÍ, M. D., “El fundamento último de la protección del menor consumidor: la experiencia en el ámbito patrimonial”, Anuario da Facultade de Dereito da Univerisidade da Coruña, 11 (2007), pp. 211-230.
ERDŐDY, J., “Quod cum minore gestum esse dicetur, animadvertum: Bemerkungen zu den minores, denen im Rahmen der lex Laetoria Schutz gewährt wird”, Pázmány Law Review, 7 (2019-20) 1, pp. 87-97. https://doi.org/10.55019/plr.2020.1.87-97
ERDŐDY, J., “Lex Laetoria: Why so difficult”, Poznań Legal Studies Working Papers, 4, (2020), pp. 99-106.
ERDŐDY, J., “A lex Laetoria jogi forrásai”, Iustum Aequum Salutare, 4 (2024), pp. 5-22. https://doi.org/10.69695/ias.2024.4.01
GARCÍA GÉRBOLES, L., La protección procesal del minor uiginti quinque annis en Derecho Romano, Madrid, Universidad Complutense, 2008.
GARCÍA GÉRBOLES, L., “BGU II 611. Notas sobre la minoría de edad” Anuario da Facultade de Dereito da Universidade da Coruña, 12 (2008), 359-366.
GIRARD, P. F., y SENN, F., Textes de Droit Romain, I, París, 1967.
GIOVANNINI, A., “Die Tabula Heracleensis: Neue Interpretationen und Perspektiven. Teil II: Die lex Iulia municipalis aus”, Chiron, 38 (2008) pp. 47–62, https://doi.org/10.34780/r712-ik1c
GONZÁLEZ FERNÁNDEZ, J., “The Lex Irnitana. A new copy of the Flavian Municipal Law”, Journal of Roman Studies, 76 (1986), pp. 147-243.
GRENFELL, B. P. y HUNT, A.S., en The Oxyrhynchus Papiri, vol. XXVII, Londes, 1927.
HOHL, E., Scriptores Historia Augustae, Leipzig, Teubner, 1927-1932.
HUSCHKE, G. P. E. Die vermögensrechtliche Handlungsfähigkeit der mündigen Minderjährigen in ihrer geschichtlichen Entwickelung, en Zeitschrift für Rechtsgeschichte, t. XIII, Weimar, Hermann Böhlau, 1878, pp. 311-359.
KARLOWA, O. von, Der römische Civilprozess zur Zeit der Legislactionem, Berlin, Weidmannsche Buchhandlung, 1872.
KASER, M., Das römische Privatrecht, 2.ª ed., München, C. H Beck, 1971.
KNOTHE, H.G., Die Geschäftsfähigkeit der Minderjährigen in geschischtlicher Entwicklung, Frankfurt am Main-Bern, Perter Lang, 1983.
KREBS, F., -KROLL, W., (eds.), Berlinier Griechische, Urkunden, vol. II, Berlin, George Reiner, 1898.
KUNKEL, W., Untersuchungen zur Entwicklung des römischen Kriminalverfahrens in vorsullanischer Zeit, München, С. H. Beck, 1962
LEWIS, C. T., y SHORT, C., A Latin Dictionary, Oxford, Clarendon Press, 1879, s.v. stipulari en A Latin Dictionary Lewis And Short : Lewis, Charlton T. : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (Consulta: 29-07-2026)
LÓPEZ GREGORIS, R., Plauto. Comedias. El gorgojo. El ladino cartaginés. Las Tres monedas. Truculento, Madrid, Akal Clásica, 2004.
LÓPEZ Y LÓPEZ, M., “Cronología, tipología, ideología y prosoponimia plautinas”, Cuadernos de Filología Clásica. Estudios Latinos. 43 (2023) 2, pp. 223-257. https://dx.doi.org/10.5209/cfcl.92764
LÓPEZ-RENDO RODRÍGUEZ, C., “La Tabula Heracleensis: organización municipal, Revista jurídica da FA7: periódico científico e cultural do curso de direito da Facultade 7 de Setembro, Vol. 7, nº. 1 (ene-dic), 2010 (Ejemplar dedicado a Temas de Direito Privado: uma homenagem ao Professor Agerson Tabosa), pp. 335-356.
MOMMSEN, T., Römisches Strafrecht, Leipzig: Duncker & Humbolt, 1899.
MOMMSEN, T., y MEYER, P., Codex Theodosianus, Berlin: Weidmann, 1905.
NEUE, F., Formenlehre der lateinischen Sprache, II, Leipzig, O.R. Reisland, 1892.
PÉREZ ÁLVAREZ, M.P. “Remedios legales, coercitivos y procesales frente a los feneratores en el período tardorrepublicano”. En Dramaturgia, derecho y sociedad en la comedia de Plauto, dir. María del Pilar Pérez Álvarez, Madrid: Ediciones Complutense, 2025., pp. 477-503. https://dx.doi.org/10.5209/arte.002.21
PFAFF, L., y HOFMAN, F., Fragmentum de formula Fabiana, Wien, Aus der K.K Hof- und Staatsdruckerei, 1888.
PLAUTUS, T. M., Comoediae, Ed. W.M Lindsay, 2, Oxford Classical Text, Oxford: Carendon Press, 1904-1905.
PRISCIANUS, Institutiones Grammaticae, Ed. Martin HERTZ, vol. I y II, Leipzig: G.B. Teubner, 1855-1859.
RICCOBONO, S., Fontes iuris romani anteiustiniani, I. Florencia. Barberà, 1968.
RONCERO NÚÑEZ, Javier, “La reforma del crédito en época monárquica: DION. HAL., IV.9.6-7, Revista de Estudios Histórico-Jurídicos, XLVII (2025), pp. 49-75.
ROTONDI, G., Leges publicae populi romani, Hildesheim, Georg Oms, 1962.
SÁNCHEZ COLLADO, E. “Lex Laetoria: aspectos procesales de la cura minorum”. En El Derecho de familia. De Roma al Derecho actual, coordinado por Lopez Rosa y Del Pino Toscano. Huelva: Universidad de Huelva, 2004, pp. 707-724.
SÁNCHEZ-MORENO ELLART, C., s.v. Tabula Heracleensis, The Encyclopedia of Ancient History, 1st edic., Ed. Roger S. Bagnall, Kai Broderson, Craige B. Champion, Andrew Erskine and Sabine R. Huebner, et al., Blackwell Publishing, 2013, pp. 6505-6507.
https://doi.org/10.1002/9781444338386.wbeah13241
SCHANZ, M., Geschichte der römischen Literatur bis zum Gesetzgebungswerk des Kaiser Justinian, III, München, C. H. Beck, 1899.
SCHULZ, F., Classical Roman Law, Oxford: Clarendon Press, 1951.
Thesaurus Linguae Latinae (TTL), Leipzig-München-Berlin, B. G. Teubner, 1900-
THOMAS, Y., “Loi Laetoria (pl. sc.) sur le crédit aus mineurs de vingt-cinq ans”, En Lepor. Leges Populi Romani, dirigido por Ferrary y Moreau. París: IRHT-TELMA, 2007, http://telma.irht.cnrs.fr/outils/lepor/notice595/ (Consulta: 30 de junio de 2026).
TORRENT, A., “La política municipalista flavia en Hipania: El edicto de Vespasiano Universae Hipaniae Latium Tribuit; la Epístola de Diocleciano promulgadora de la Lex Irnitana”, RIDROM, 19 (2017), pp. 153-242.
WACKE, A., “Zum Rechtsschutz Minderjähriger Gegen Geschäftliche Übervorteilungen”. Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis / Revue d'histoire du droit / The Legal History Review, 48 (1980) 3, pp. 203-225. https://doi.org/10.1163/157181980X00019
WOYTEK, E., “Sprach- und Kontextbeobachtungim Diensteder Prioritätsbestimmung bei Plautus: Zur Datierung von Rudens, Mercator und Persa”, Wiener Studien, 114 (2001), pp. 119-142.

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución-NoComercial-SinDerivadas 4.0.
Derechos de autor 2026 María del Pilar Pérez Álvarez
