Resumen
Este trabajo aporta un itinerario didáctico centrado en el patrimonio geomorfológico glaciar y periglaciar del valle de A Seara, un área de montaña del noroeste de la Península Ibérica. El objetivo del mismo es poner a disposición de la comunidad educativa este itinerario, mostrando el potencial del trabajo de campo y de la interpretación directa del paisaje como herramientas clave para comprender los procesos geomorfológicos y la evolución reciente del relieve, así como evaluar los resultados derivados de su implementación en dos asignaturas del grado en Geografía y Ordenación del Territorio de la Universidad de Oviedo. La metodología se basa en el trabajo de campo sistemático, la revisión bibliográfica y la selección de paradas interpretativas, siguiendo criterios científicos y didácticos, y en la planificación de actividades antes, durante y después de los itinerarios. La evaluación de su implementación muestra un alto grado de aceptación por parte del alumnado, tanto en su desarrollo como en la contribución a su formación, reforzando la propuesta como modelo replicable en la enseñanza de la geografía física.
Citas
Alcántara Manzanares, J. y Medina Quintana, S. (2019). El uso de los itinerarios didácticos (SIG) en la educación ambiental. Enseñanza de las ciencias. Revista de investigación y experiencias didácticas, 37(2), 173–188. https://doi.org/10.5565/rev/ensciencias.2258
Castañón, J. C. y Frochoso, M. (1994). El periglaciarismo de la Cordillera Cantábrica. En A. Gómez-Ortiz, M. Simón y F. Salvador (Eds.), Periglaciarismo en la Península Ibérica, Canarias y Baleares (pp. 75–91). Universidad de Granada.
Costa, M., Morla, C. y Sainz, H. (2001). Los bosques ibéricos. Una interpretación geobotánica. Editorial Planeta.
Frochoso, M. y Castañón, J. C. (1998). El relieve glaciar de la Cordillera Cantábrica. En A. Gómez-Ortiz y A. Pérez-Alberti (Eds.), Las huellas glaciares de las montañas españolas (pp. 65–137). Universidade de Santiago de Compostela.
García de la Vega, A. (2022). A proposal for geography competence assessment in geography fieldtrips for sustainable education. Sustainability, 14(3), 1429. https://doi.org/10.3390/su14031429
García, Á. y Carcavilla, L. (2009). Geological heritage and geoconservation in Spain: Past, present, and future. Geoheritage, 1(1), 1–10. https://doi.org/10.1007/s12371-009-0006-9
García-Hernández, C., Ruiz-Fernández, J., Rodríguez Gutiérrez, F. (2019). El fenómeno de los aludes a través de un itinerario didáctico en la Montaña Cantábrica. Cuadernos Geográficos de la Universidad de Granada, 58(2), 126–151. https://doi.org/10.30827/cuadgeo.v58i2.7293
González Díaz, B. (2024). Geomorfología glaciar en el sector noroeste de la Península Ibérica: reconstrucción y geocronología [Tesis doctoral – Universidad de Oviedo]. Repositorio Institucional de la Universidad de Oviedo. https://digibuo.uniovi.es/dspace/handle/10651/75613
González-Díaz, B., Ruiz-Fernández, J., González-Díaz, J. A. (2024). La aplicación de los itinerarios pedagógicos virtuales para la enseñanza de la Geografía: una propuesta metodológica. Boletín de la Asociación de Geógrafos Españoles, 101. https://doi.org/10.21138/bage.3469
González-Díaz, B., Ruiz-Fernández, J., Pérez-Alberti, A. (2021). El glaciarismo cuaternario de las sierras de Ancares, Courel y Rañadoiro, y de los montes de Oribio: una revisión bibliográfica. En J. L. García Rodríguez (Ed.), Geografía, cambio global y sostenibilidad. Comunicaciones del XXVII Congreso de la Asociación Española de Geografía. Tomo I. Naturaleza, transformación territorial y paisaje (pp. 417–430). Asociación Española de Geografía y Departamento de Geografía e Historia de la Universidad de La Laguna.
Iriarte-Chiapusso, M. J., Muñoz-Sobrino, C., Gómez-Orellana, L., Hernández-Beloqui, B., García-Moreiras, I., Fernández-Rodríguez, C., Heiri, O., Lotter, A. F. y Ramil-Rego, P. (2016). Reviewing the Lateglacial–Holocene transition in NW Iberia: A palaeoecological approach based on the comparison between dissimilar regions. Quaternary International, 403, 211–236. https://doi.org/10.1016/j.quaint.2015.09.029
Liceras, Á. (2018). Los itinerarios didácticos en la enseñanza de la geografía. Reflexiones y propuestas acerca de su eficacia en educación. Revista UNES. Universidad, Escuela y Sociedad, 66-81.
López-Fernández, J. A. (2018). Travesías de orientación: metodología para el desarrollo de las capacidades espaciales. Iber: Didáctica de las Ciencias Sociales, Geografía e Historia, 90, 50–55.
Muñiz-Rodríguez, I., González-Díaz, B., Ruiz-Fernández, J. (2021). Itinerario didáctico por los puertos de Tarna, Ventaniella y Fuentes del Esla (Montañas Cantábricas). Boletín de Humanidades y Ciencias Sociales del RIDEA, 195, 233–262.
Muñoz-Sobrino, C., Ramil-Rego, P. y Rodríguez, M. A. (2001). Vegetation in the mountains of northwest Iberia during the last glacial–interglacial transition. Vegetation History and Archaeobotany, 10, 7–21. https://doi.org/10.1007/PL00013366
Oliva, M., Palacios, D., Fernández-Fernández, J. M., Rodríguez-Rodríguez, L., García-Ruiz, J. M., Andrés, N., Carrasco, R. M., Pedraza, J., Pérez-Alberti, A., Valcárcel, M. y Hughes, P. D. (2019). Late Quaternary glacial phases in the Iberian Peninsula. Earth-Science Reviews, 192, 584–600. https://doi.org/10.1016/j.earscirev.2019.03.015
Oliva, M., Serrano, E., Gómez-Ortiz, A., González-Amuchástegui, M. J., Nieuwendam, A., Palacios, D., Pérez-Alberti, A., Pellitero-Ondicol, R., Ruiz-Fernández, J., Valcárcel, M., Vieira, G. y Antoniades, D. (2016). Spatial and temporal variability of periglaciation of the Iberian Peninsula. Quaternary Science Reviews, 137, 176–199. https://doi.org/10.1016/j.quascirev.2016.02.017
Ortega Chinchilla, M. J., Contreras, J., Bonilla, A. L., Arroyo, D. J. M. (2023). Los itinerarios didácticos en el panorama científico español. UNES. Universidad, Escuela y Sociedad, 14, 26–40. https://doi.org/10.30827/unes.i14.27307
Pérez-Alberti, A. (2006). Una historia xeolóxica de 500 millóns de anos. Asociación Río Lor.
Pérez-Alberti, A. (2018). Xeomorfoloxía das Montañas do Courel e mapa xeomorfolóxico do Courel. Grupo de Desenvolvemento Rural Ribeira Sacra–Courel.
Pérez-Alberti, A. (2021). El patrimonio glaciar y periglaciar del Geoparque Mundial UNESCO Montañas do Courel (Galicia). Cuaternario y Geomorfología, 35(1–2), 79–98. https://doi.org/10.17735/cyg.v35i1-2.89295
Pérez-Alberti, A. (2022). Rutas polas montañas do courel I. III Xornadas sobre o Paleolítico do noroeste. Os neandertais e o seu mundo.
Pérez-Alberti, A. (2024). S3. Glaciarismo y cambios ambientales en las Montañas do Courel. “Ruta Alto do Couto - Devesa da Rogueira - A Seara”. Guía de Campo. XXII Simposio sobre la enseñanza de la geología. Montañas do Courel 2024. https://www.researchgate.net/publication/382366732_S3_Glacialism_and_environmental_changes_in_the_Courel_Mountains_Alto_do_Couto_-Devesa_da_Rogueira_-A_Seara_Route_FIELD_GUIDE_S3_Glaciarismo_y_cambios_ambientales_en_las_Montanas_do_Courel_Ruta_Alto_do
Pérez-Alberti, A. y Valcárcel, M. (1998). Caracterización y distribución espacial del glaciarismo en el noroeste de la Península Ibérica. En A. Gómez-Ortiz y A. Pérez-Alberti (Coords.), Las huellas glaciares de las montañas españolas (pp. 137–164). Universidade de Santiago de Compostela.
Pérez-Alberti, A. y Valcárcel, M. (2022). The glaciers in Eastern Galicia. En M. Oliva, D. Palacios y J.M. Fernández-Fernández (Eds.), Iberia, land of glaciers: How the mountains were shaped by glaciers (pp. 353–373). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-821941-6.00017-7
Piñeiro Peleteiro, M. R. (1997). El pensamiento geográfico y el trabajo de campo en el siglo XX. Didáctica geográfica, 2, 25–31.
Quesada-Valverde, M. E., Quesada-Román, A. (2023). Worldwide trends in methods and resources promoting geoconservation, geotourism, and geoheritage. Geosciences, 13(2), 39. https://doi.org/10.3390/geosciences13020039
Redondo-Vega, J. M., Santos-González, J., González-Gutiérrez, R. R. y Gómez-Villar, A. (2022). The glaciers of the Montes de León. En M. Oliva, D. Palacios y J.M. Fernández-Fernández (Eds.), Iberia, land of glaciers: How the mountains were shaped by glaciers (pp. 315–333). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-821941-6.00015-3
Reynard, E. y Panizza, M. (2005). Géomorphosites: définition, évaluation et cartographie. Géomorphologie: Relief, Processus, Environnement, 11(3), 177–180. https://doi.org/10.4000/geomorphologie.336
Rodríguez Guitán, M. A., Valcárcel, M. y Pérez-Alberti, A. (1996). Morfogénesis glaciar en la vertiente meridional de la Serra do Courel (NW Ibérico): El valle de A Seara. En A. Pérez-Alberti y A. Martínez (Eds.), Avances en la reconstrucción paleoambiental de las áreas de montaña lucense (pp. 23–34). Diputación Provincial de Lugo.
Rodríguez-Rodríguez, L., Jiménez-Sánchez, M., Domínguez-Cuesta, M. J. y Aranburu, A. (2015). Research history on glacial geomorphology and geochronology of the Cantabrian Mountains, north Iberia (43–42°N/7–2°W). Quaternary International, 364, 6–21. https://doi.org/10.1016/j.quaint.2014.06.007
Ruiz-Fernández, J. (2002). Recursos didácticos en Geografía Física: Itinerario pedagógico sobre paisaje natural del oriente de Asturias. Espacio, Tiempo y Forma. Serie VI, Geografía, 15, 147–163. https://doi.org/10.5944/etfvi.15.2002.2596
Ruiz-Fernández, J., González-Díaz, B., Gallinar Cañedo, D. y García-Hernández, C. (2022). The glaciers of the Central-Western Asturian Mountains. En M. Oliva, D. Palacios y J.M. Fernández-Fernández (Eds.), Iberia, land of glaciers: How the mountains were shaped by glaciers (pp. 265–288). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-821941-6.00013-X
Ruiz-Pedrosa, R. M., Coratza, P., Vandelli, V., Serrano, E. (2025). Assessment of the Didactic Potential of Geomorphosites: A Study Case in Spain and Italy. Sustainability, 17(22), 9984. https://doi.org/10.3390/su17229984
Santos-González, J., Redondo-Vega, J. M., García-de Celis, A., González-Gutiérrez, R. R. y Gómez-Villar, A. (2022). The glaciers of the Leonese Cantabrian Mountains. En M. Oliva, D. Palacios y J. M. Fernández-Fernández (Eds.), Iberia, land of glaciers: How the mountains were shaped by glaciers (pp. 289–314). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-821941-6.00014-1
Vilar, L., García Paredes, M. C., Abril-López, D. y Jiménez Gigante, F. (2025). Itinerarios didácticos en el patrimonio y TIG: valoración del profesorado de educación primaria en formación. Didáctica de las Ciencias Experimentales y Sociales, 49, 3–20. https://doi.org/10.7203/dces.49.30359

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución-NoComercial-SinDerivadas 4.0.
Derechos de autor 2026 Benjamín González-Díaz, Jesús Ruiz-Fernández, Augusto Pérez-Alberti, Roberto García-Morís
